एक्लो व्यक्तिको प्रयासले वीर पूर्ण पुस्तक संग्रहालय

विमला शाक्य
ललितपुर, कार्तिक ११ । पाटन गाबहाल स्थित एउटा साधारण लाग्ने घरको माथिल्लो तल्लामा असाधारण तरिकाले बिसौ हजार बौद्ध पुस्तकहरु संग्रहित छन्, त्यो पनि एक जनाको प्रयासले । यसोभन्दा धेरैलाई विश्वास नलाग्न सक्छ ।

बुद्धले उपदेश दिनुभएको ८४ हजार धर्मस्कन्धलाई समग्रमा अटाएर त्रिपिटक ग्रन्थको रचना भएको छ जसमा सूत्र पिटक, विनय पिटक र अभिधर्म पिटक गरी ३ वटा पिटकलाई समाहित गरिएको छ । यो त्रिपिटक ग्रन्थको सम्पूर्ण टिका, उपटिका ग्रन्थहरु वीरपूर्ण पुस्तक संग्रहालयमा उपलब्ध छन् ।
५० वर्ष अघि शुरु भएको यस लाईब्रेरी, बुद्ध धर्म र नेपालभाषा सम्बन्धी पुस्तकहरु पाइने एक मात्र संग्रहालय बनेको छ । ललितपुरको गाबहालमा रहेको यस लाईब्रेरीका मुख्य संचालक बौद्ध विद्वान दुण्ड बहादुर बज्राचार्यले आप्mनो निजी श्रोत साधनले भ्याएसम्म ग्रन्थहरु संकलन गर्नुभएको छ । यहाँ २० औं हजार बुद्ध धर्मका विभिन्न भाषाका पुस्तकहरु पाईन्छन् । ती पुस्तक ग्रन्थहरुलाई छुट्टा छुट्टै दराजमा लहरै मिलाइएको छ । यस लाईबे्ररीको शुरुवात कसरी भयो भन्ने बारेमा वौद्ध विद्वान दुण्ड बहादुर बज्राचार्यले आप्mनो बुबा र आमाको नाममा पुस्तकालयको स्थापना गरेको तर त्यसभन्दा पहिला आप्mनो बुबाले नै किताबहरु संकलन गरी लाईब्रेरीको शुरुवात गर्नुभएको बताउनुहुन्छ । स्थापनाकाल याद नभएपनि २०२४ सालमा विधिवत रुपमा आप्mनो आमा बुबाको नामबाट यस लाईब्रेरीको नाम वीरपूर्ण पुस्तक संग्रहालय राखेको उहाँ भन्नुहुन्छ ।
उनले स्वदेशी तथा विदेशी लेखकहरुले रचना गर्नु भएका पुस्तकहरुका साथै आपूmले अनुवाद गरेका बौद्ध ग्रन्थहरु छुट्टै दराजमा राखी, लाईब्रेरीमा राख्नुभएको छ । मिलिन्द प्रश्न उनले सबभन्दा पहिला अनुवाद गर्नुभएको पुस्तक थियो । जुन पुस्तक प्रकाशन भएपछि भिक्षु सुदर्शन महास्थविरले साह्ै प्रशंसा गर्नुभएको उहाँको स्मरणमा रहेको बताउनुहुन्छ । उनले अनुवाद गर्ने ग्रन्थहरुमा त्रिपिटकका सूत्रपिटक अन्र्तगत दीघनिकाय, मज्झिमनिकाय, संयुक्तनिकाय आदि हुन् भने अरु पनि महत्वपूर्ण ग्रन्थहरु अनुवाद गर्नुभएको छ । त्यसमध्ये दीघनिकाय ४५ दिनमा पालि भाषाबाट नेपालभाषामा अनुवाद गर्नुभएको उहाँ बताउनुहुन्छ ।
कुनै पनि ग्रन्थ अनुवाद गर्नका लागि पालि भाषामा पोख्त हुनुपर्ने उनको भनाई छ किनकि बुद्ध वचन सबै पालि भाषामा लेखेका छन् । पालि भाषालाई बुद्धले आफनो मातृभाषा बनाउनु भएको उहाँ बताउनुहुन्छ । यसकारण बुद्ध धर्मको सार बुझ्नका लागि पालि भाषा अनिवार्य रहेको छ । बुद्ध धर्म उत्थानका लागि यस लाईब्रेरीको अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ । यस लाईब्रेरीबाट निस्केका बुद्ध धर्म सम्बन्धि ग्रन्थहरु उनले राष्ट्रिय अभिलेखालय, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, त्रिविवि लाईब्रेरी आदि ठूलठूला लाईब्रेरीमा चन्दा दिनुभएको छ । उनको लाईब्रेरीमा ९० प्रतिशत भन्दा बढी बुद्ध धर्मका ग्रन्थहरु रहेको दावी गर्नु हुन्छ । देश विदेशका बुद्ध धर्मका अनुसन्धानकर्ताहरु उनको पुस्तक संग्रहालय खोजी खोजी आउने गरेको बताउनुहुन्छ । बुद्ध धर्म सम्बन्धी अन्त नपाइने महत्वपूर्ण ग्रन्थहरु उनको संग्रहालयमा रहेको छ । त्यसकारण विदेशी शोधकर्ताहरु उनको संग्रहालय एकपटक आउने गर्दछन् भने यहाँ आएर आप्mनो शोध नसकेसम्म पुस्तकहरु अध्ययन गर्ने गरेको उहाँ बताउनुहुन्छ ।
वीर पूर्ण पुस्तक संग्रहालयलाई लाईब्रेरीको रुपमा मात्र होइन पब्लिकेशन हाउसको रुपमा विस्तार गर्ने उनको योजना रहेको छ । निकट भविष्यमा २७ वटा पुस्तकहरुको संग्रह रहेको, डा. भिक्षु अमृतानन्द महास्थविरले अनुवाद गर्नुभएको पुस्तकहरु संग्रह गरी, बुद्धकालीन नेपाली विश्वकोष निकाल्ने योजना रहेको छ । जसको मूल्य रु १०,००० दश हजार पर्ने छ । यस पुस्तक संग्रहालयलाई भविष्यमा पालि लर्निङ सेन्टरको रुपमा विकास गर्ने उनको भावी योजना रहेको छ । जहाँ पाली भाषाको गहन अध्ययन अध्यापन गराउने उनको विचार छ ।
यस पुस्तक संग्रहालय हाल नेपालमा बुद्धधर्मको अनुसन्धान गरिरहनु भएका विद्यार्थीहरुको लागि एक भरपर्दो श्रोतकेन्द्र बनेको छ । विश्व विद्यालयमा विद्यावारिधीको लागि अनुसन्धान गर्ने विद्यार्थीहरुले उहाँको संग्रहालयमा आएर तथ्य संकलन गर्न आउँदा उनलाई धेरै सन्तुष्टी हुन्छ । साथै हाल यहाँ रहेका पुस्तकहरुको क्याटलगिंग गर्नुपर्ने काम बाँकी रहेको उहाँ बताउनु हुन्छ । यसरी वीर पूर्ण पुस्तक संग्रहालय, लाईब्रेरी जगतमा नेपालको इतिहासमा बलियो खम्बा बनेको छ । जसले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानकर्ताहरुका लागि सेन्टर प्वाइन्टको काम गरेको छ । बुद्ध धर्म अध्ययन अनुसन्धान गर्नेहरुका लागि यस वीर पूर्ण पुस्तक संग्रहालय एउटा कोशेढुंगा सावित भएको छ ।