कुन चार प्रकारका सतिपट्ठान ध्यान गर्ने ?

बहुसुत्र र धम्म देसना

भगवान बुद्धले  यी दुईवटा महत्वपूर्ण धम्म देशनाहरु, दुई विशेष स्थानका व्यक्तिहरुलाई दिनु भएको थियो। अशोज पूर्णिमाको दिन अभिधम्मको देशना संकिस्साका निवासीहरुलाई सारिपुत्तको माध्यमबाट दिनु भएको थियो। ठीक त्यस्तै प्रकारले महासतिपट्ठानको देशना स्वयं भगवान बुद्धले कुरू निवासीहरुलाई कुरु राज्यको अंतर्गत स्थित कम्मासधम्म नामक निगममा उपदेश दिनु भएको थियो।

 

महासतिपट्ठान सुत्तमा देखिन्छ कि, भगवानले भिक्खुहरुलाई संबोधित गर्दै भन्नु भएको-“एकायनो अयं, भिक्खवे, मग्गो सत्तानं विशुद्धि या, सोकपरिदेवानं समतिक्कमाय, दुक्खदोमनस्सानं, अत्थङ्गमाय, ञायस्स अधिगमाय, निब्बानस्स, सच्छिकिरियाय, यदिदं चत्तारो सतिपट्ठाना।”

 भिक्खुहरु हो! यस जुन चार प्रकारका स्मृति प्रस्थान छन्, त्यस सत्तवाहरुको विशुद्धि, शोक र विलौनाको विनाश, दुःख र दौर्मनस्यको समापन, सत्यको प्राप्ति र निर्वाणको साक्षात्कार -यी सबै को लागी एकमात्र मार्ग हो।
कतमे चत्तारो ?
कुन कुन चार प्रकारकाे ? भन्नाले-
लोकमा राग र द्वेषलाई दूर हटाएर, श्रमशील, स्मृतिमान र संप्रज्ञानी बन भिक्खु प्यारा छोरा हो –
1. कायमा (कायानुपस्सना) कायानुपश्यी भएर विहार (आचरण) धारण गर्दछन्।
2. वेदनाहरुमा (वेदनानुपस्सना) वेदनानुपश्यी भएर विहार (आचरण) धारण गर्दछन्।
3. चित्तमा (चित्तानुपस्सना) चित्तानुपश्यी भएर विहार (आचरण) धारण गर्दछन्।
4. धम्ममा (धम्मानुपस्सना) धम्मानुपश्यी भएर विहार (आचरण) धारण गर्दछन्।
भगवानले भन्नुभयो –
भिक्खुहरु हो! जसले पनि यी चार स्मृति प्रस्थानको सात वर्षसम्म भावना गर्दछन्, उसलाई दुईवटा फलहरु मध्ये एउटा फलको अपेक्षा राख्नु पर्दछ। यहि जन्ममा निर्वाणको साक्षात्कार अथवा  क्लेस शेष बचेको भए, अनुगामीभाव अवश्य ।

भगवान ले अगाडि भन्नु भयो –
रहने देऊ भिक्खु हो ! सात वर्ष, भिक्खुहरु हो, जो कुनैले पनि यी चार स्मृतिप्रस्थानहरुको छ वर्ष भावना गर्दछ.. पांच वर्ष………… एक महिना…….. आधा महिना.. सात दिन भावना गर्दछ, उसलाई यही जन्ममा निर्वाणको साक्षात्कार अथवा अनुगामीभाव को फल पाउँछ।
दुःखबाट मुक्तिको अपेक्षा राख्ने साधकलाई यस चार स्मृति प्रस्थानहरुको भावना मंगलकारी छ।

इ धम्मे पुण्यं निब्बा नस्स पच्चयो हो तु ।

अनुवाद -बिष्णु धनञ्जय